Мұғалімдер сайты
Негізгі бет / Химия
25 ноябрь 2015
2639
0

Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту-білім сапасын арттырудың кепілі

 

 

Оқушылардың функционалдық дағдылары мектеп қабырғасында қалыптасады. Жас ұрпаққа сапалы білім мен ұлағатты тәрбие беру, өміріне жолдама алуына барлық жағдай жасау үшін білім беру ісін әлеуметтендірудің маңызы зор.

Бүгінгі күнде жаңа ұрпақ өсіріп, дамытатын, жетілдіретін, шығармашылықпен жұмыс істей алатын, өзінің пәнін жетік меңгерген,  педагогикалық үрдістің нәтижесін жақсартуға ұмтылатын мұғалім болу керек.

Жаңа педагогтардың алдында тұрған мақсат - баланың жеке басының дамуына педагогикалық жағдай жасайтын, өзін-өзі тануына көмек көрсететін, физикалық және рухани жағынан экологиялық таза, білім беру ісінде оның жеке даралық ерекшеліктеріне мейлінше мән беретін, оқушылардың мектепте алған білімдерін олардың бүкіл өмірлік азығы болатындай етіп, мамандық таңдауға, дүниеге тік қарай алатын, білімнің жаңа мазмұнымен байланысқан, әлеуметтік өмірге бейімделген тұлға қалыптастыру.

 

Бұл мақсатқа жету жолында әр мұғалімнің жұмысының жүйесін түсініп, құру қажет. Осы орайда жаңа білім беру парадигмасының мәні ерекше. (Қосымша 1).  

Химиялық білім жалпы орта білім берудің аса маңызды, әрі үлкен саласы. Өйткені орта мектепте өтілетін химия ғылымы – табиғатты танып білуге және қоғамның материалдық игілігін жасауда маңызды рөл атқаратын жаратылыстану ғылымдарының бірі. Химия басқа ғылым мен техникалардың өсіп -өркендеуіне тікелей әсер етеді. Бұл салалар – биология, физика, матиматика, информатика, энергетика, агроөндірістер, экологиялық проблемалар, Қазақстандағы шаруашылықтың аса ірі салалары химия өндірісі мен өнеркәсібі, түсті металлургия, тынайтқыштар өндірісі, газ- мұнай химиясы, силикат өнеркәсібі, микробиология және т.б. . Сондықтан мектеп қабырғасында химия пәнін жақсы менгерген оқушы келешекте осы салаларда маман – қызметкер болып шығуына кепілдік мол.

Соңғы уақытта ғылымның назарын аударған мәселелердің бірі – шығармашылық қабілетті, білімді, өзгермелі ортаға сай тез бейімделгіш, рухани бай, саналы, өз бетімен ойлай білуге талпынатын, өзінің көзқарасы, ой- тұжырымы бар жеке тұлға бейнесін қалыптастыру.

Химия пәні мен білім берудің мәселелері мен маңызды мақсаттары: ол оқушылардың зерттеу әрекеті мен өзіндік оқу – танымдық процесін қамтамасыз ету құзырлығын, оқушының қоршаған ортаны бірдей қабылдайтын қабілетін, қоғам өмірінде өзінің рөлін таба білу біліктілігін, бағдарлай білуін, олардың ғылыми білікті, дағдыны меңгеруі бойынша танымдық іс-әрекеттерін ұйымдастыруын, дарындылықтарын және де оқу барысындағы ептіліктерін, дағдыларын ұдайы жетілдірудің шешімін табуымыз қажет.

            Пән мұғалімі ретінде жоғарыда аталған мәселелерді іс- жүзіне асыру үшін:

  1. өзгермелі қоршаған ортаға бейімделуге ықпал ететін әлеуметтік, кәсіптік өзін-өзі анықтау, білімін жетілдіруге арналған құзыреттерін қалыптастыру;
  2. мамандықты саналы таңдауға жағдай тудыру;
  3. оқушылардың қызығушылығы мен мүмкіндіктеріне сәйкес білім мазмұнын саралау;
  4. жоғары сынып оқушыларын мамандық таңдау барысында өздерінің қажеттілігі мен мүмкіндіктерін және ары қарайғы жұмысқа орналасу мәселесін ескеретіндей таңдау жасауға жағдай туғызу;
  5. білімді өз бетімен ізденіп, тәжірибеде пайдалана алуға және соған қажеттілікті тәрбиелеуге бағытталған түпкілікті құзыреттілікті қалыптастыруға ықпал ететін білім мазмұнымен қамтамасыз ету;
  6. танымдық қызығушылық туғызуға бағытталған білім мазмұнын іріктеу;
  7. оқушыларды өз бетімен білім алуға, іздене отырып, зерттеу тәсілдерін игеруге бағыт беру;
  8. білім мазмұнын ұлттық құндылықтарға негіздеу, өзге ұлт мәдениетіне құрметпен қарауға тәрбиелеу;
  9. сабақтарды пәнішілік, пәнаралық байланыстырып, оқыту үрдісінде танып- білуге арналған материалға және оны игеруге оқушының қызығуын тудыру, оларға қызықты тапсырмалар беру арқылы оқуға ынтасын арттыру;
  10. оқушының дарындылығы мен қабілетін ашуға және қалыптастыруға, оқушымен бірлесе жалпы іс- әрекетті ұйымдастыратындай, алға қойылған міндеттерді түсінуге, оларды шешудің тәсілдерін, жолдарын іздестіретіндей, өз ой - пікірі бар тұлға екенін сезетіндей, санасында шынайы өмір туралы өз көзқарасы пайда болатындай жұмыстарға көбірек көңіл бөлу;
  11. оқушының тиімді даму жолдарын ашу үшін олардың өз күштерімен шығара алатын есептер мен атқара алатын оқу тапсырмаларын беру керек. Сонда бала өзін жеңімпаз, қиын шыңды басып өтуші ретінде сезінеді;
  12. оқушылардың білімін, іскерлігін, білік - дағдысын бағалау мақсатында өздерінің жетістіктерін өздеріне талдатып, өздік бағалау әрекетін ұйымдастыру, оқушыларды әділдікке, шыншылдыққа үйрететін әдістерді пайдалану.

            Мұғалім - сабақ үрдісін ұйымдастырушы, бағыттаушы адам ролінде. Шешім табылған кезде әркім оның дұрыстығын өзінше дәлелдей білуге үйретіледі. Әр оқушыға өз ойын білдіріп, пікір айтуға мүмкіндік беріледі, жауаптар тыңдалады. Әрине, жауаптар барлық жағдайда дұрыс бола бермес. Дегенмен, әр бала жасаған еңбегінің нәтижесін бөлісіп, дәлелдеуге талпыныс жасайды, жеке тәжирибесін қорытындылауға үйренеді.

            Оқушылардың оқу-танымдық құзіреті, өзінің білімділік қызметін ұйымдастыра білуде  логикалық ойлаудың маңызы зор. Оны дамытудың негіздері:

  1. бақылаған нәрселерін салыстыру арқылы ұқсастығы мен айырмашылығын айқындай білу;
  2. нәрсені ой жүзінде жеке бөліктерге жіктеу, оларды қайтадан біріктіру арқылы нәрсенің тұтас күшін және жеке бөліктерінің арасындағы байланысты танып білу;
  3. нәрселердің елеулі қасиеттерін елеусіздерінен ажыратып, бөле білу;
  4. бақылаулардан және жеке деректерден тиісті қорытынды жасап, дұрыстығын тексере білу;
  5. өз ойының дұрыстығын дәлелдеп, жалған болжамдарды теріске шығара білу;
  6. өз ойын анық, жүйелі және нанымды баяндауға үйрету.

Оқушылардың ой өрісі алған білімнің мазмұны мен ауқымынан, іске жарата білуінен көрінеді. Яғни болашақта

  • алған білімді мұқият қабылдап, ойында ұстай білу.
  • алған білімді оның қалыптасуына ұқсас жағдайда қолдана білу, іске жарату.
  • алған білімді бұрын кездеспеген жаңа жағдайда қолдана білу.

Оқушылардың ақыл – ойы, білім мен білікті қалыптастыру химияның алғашқы сабақтарынан басталып, химиялық эксперемент жасауда, сан және сапа есептерін шығаруда біртіндеп дамытылады. Сондықтан оқыту негізінде оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуда құрылған іс- әрекеттер бір- бірімен тығыз байланысты.

  

Іс-әрекеттер маңыздылығы мен құрылымына байланысты сатылай жіктеледі:

 

 

Қажеттілікті анықтау

 

           Оның мотивін шығару

 

                                Мақсат қою

                   

                                      Мақсатқа жету жолдарын ашу

                   

                                                                      Нәтижесін шығару

 

 Ең бастапқы кезең мен соңғы нәтижеге дейін оқушылардың бойына қызығушылық пен ынтаны сақтап қалу қажет. Ынтаны қалыптастыру үшін төмендегі факторларды негізге алу қажет:

Бала мүмкіндігін ескеру

 

Өзін- өзі бағалау

 

Проблемалық жағдай тудыру

                                                      

Қарым- қатынас мәдениеті

                                                                                

Оқытудың белсенді  формалары

 

 

  1. Оқушының ынтасын қалыптастыру үшін баланы таңқалдыру, пәнге деген қызығушылығын арттыру керек. Таңқалдыру - әр түрлі қызықты тәжірибелер жасау. Қызығушылығын арттыруда- адамды білімге құмарту сезімін тудыратын, білім қорын өсіретін жұмыстар жасалу керек. Оқушыда алдымен білімге әуестік, содан кейін білуге құмарлық, ең соңында қызығу пайда болады;
  2. Проблемалық жағдай тудыру- оқушы алдына мақсаттар қойып, сол мақсаттарды шешуде әр түрлі тапсырмалар беру. Тапсырмаларды жеңілден күрделіге қарай көтеру керек;
  3. Тапсырмалар беруде бала мүмкіндігін ескеру қажет және шығармашылық іс- әрекеттер оқушылардың жеке бас ерекшеліктерімен, уақытша жағдаймен, оқыту материалының деңгейімен анықталуы тиіс;
  4. Оқытудың белсенді формаларын, яғни оқушылардың химия пәніне ынтасын арттырып, сабақты қызықты және мазмұнды өткізетіндей, ойлау қабілеттерін дамытатындай сабақ үрдісінде материалды дайын күйінде бермей оқушы ізденісіне жол ашатындай әдіс- тәсілдерді тандап алу қажет. Мәселен:
  • Оқу жұмысының топтық түрлерін;
  • Оқушылардың өзіндік жұмыстарының ізденісті зерттеу түрлерін;
  • Дамытушы оқытуға арналған ойындарды;
  • Оқушылардың шығармашылық мүмкіндігін тудырып, қабілеттерінің жан- жақты дамуына ынталандыруды көздеген әр түрлі әдіс- тәсілдерді қолдану (жобаны қорғау сабақтары, пікірталас, іскерлік ойын сабақтары, проблемалық сабақтар т.б.)

Күнделікті сабақтарда жәй есептер шығару да – оқушының ойлау қабілетін дамытуда теорияны практикамен ұштастыруға баулыса, эксперименттік есептерді шығару тақырыпты тереңірек білуге, алған білімдерін практикада қолдануға үйретеді.

 

  1. Қарым- қатынас мәдениеті – оқушы мен мұғалімнің қарым – қатынасы, өзара сыйласу, түсінісу;
  2. Өзін- өзі бағалау – оқушылардың танымдық қызығуын арттырып және білім алу нәтижелерін жүйелі талдаудан өткізіп, бағалау. Оқушылардың өздерінің жетістіктерін өздеріне талдатып, өздік бағалау әрекеттерін ұйымдастыру.

Сабақтарда айтылған тәсілдерді қолдану арқылы оқушылар материалды жаңа қырынан көруге үйренеді, жеке бөліктерінің арасындағы өзара байланысын тауып, алған білімді қолдана білуге дағдыланады.

Мұғалім жұмысының нәтижелі болуы, оның сабақтан шығармашылық әсер алуына байланысты. Жақсы жоспарланған, тыңғылықты дайындалған, жан-жақты ойластырылған сабақ мұғалімнің сол сабақты өткізу алдындағы көңіл-күйінің жайсандығына байланысты өтеді. Мұғалімнің көңіл-күйі әрдайым сергек, сабақта болып жатқан құбылыстардың бәріне мән беруі, ұқыпты болуы қажет.

            Кез-келген тәжірибелі мұғалім бүкіл сабақта не болатынын алдын ала біле алмайды. Мұндай жағдайларда мұғалім өзінің негізгі мақсатын жоғалтып алмай, сабақтың құрылымдық компоненттері арасындағы логикалық бірлікті қатаң сақтауға тырысу керек. Тек нақты мақсат пен материалды жетік менгеру мұғалімге кез-келген күтпеген жағдайды сабақты сабық етіп, сыныпты сынып ретінде ұстап, аспай-саспай жүзеге асыруға, жұмыс формасын бұзбауға көмектеседі.

Қорыта айтқанда, кәсіби шеберлігін шыңдауға шаршамайтын, жаңалықтан жаны шошымайтын, ұстаздықтан жалықпайтын танымгер, өз ісіне құштар, «Ұстаз - өз уақытын аямаған, өзгенің бақытын аялаған» - дегендей шәкірттеріне үйретуден жалықпаған еңбекқор мұғалім қажет.

Оқушы тәрбиесіне «Бала ұрпақты баулу, тәрбиелеу - аға ұрпақтың мойнына жүктелетін тарихи парыз, игілікті уәзипа» - деп, ақылшы ақын  М.Әлімбаев айтқандай, әрбір ересек адамның сана сезімінде салмақты орын алуы тиіс шығар деп ойлаймыз.   

Химиядан білім берудің негізгі мәселелері - біздің елдігіміздің, ұлттық өрлеуіміздің, нұрлы болашағымыздың мәселесі.

           

Қосымша 1

Жаңа білім беру парадигмасының мәні

 

Мақсат, міндеттердің сипаты

Болған және қазір де бар

Даму мүмкіндігі, жаңа аспект

Адам

Құрал

Мақсат

1

2

3

Адамның басты міндеті

Қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өзгерту мақсатында әлемнің, ғылымның, өндірістің мәнін түсіну.

Әлемдегі өз орнын (табиғаттың бір бөлшегі ретінде) және оның тұтастығын сақтаудағы жауапкершілігін түсіну.

Білім берудің басты міндеті

Әлем туралы білім беру және ғылым мен өндірістегі қызмет тәсілдерін үйрету, ғылым мен өндіріс саласындағы адамдарды кәсіби даярлауды қамтамасыз ету.

Шығармашылық қызметтің әдіснамасымен, жобалау және болашақ мамандығының мүмкін боларлық салдарын көре білу әдіснамасымен қаруландыру.

Қызметтің ғылыми негізі

Жаратылыстанушылық әдіс (үлгісін жасау, сараптама жүргізу).

Шығармашылық инновациялық қызмет психологиясы. Ойша сараптама жасау. Шығармашылық технологиясы. 

Шешілетін міндеттін...

Тек бір ғана дұрыс шешімі бар.

Бірнеше шешімі болуы мүмкін.

Шешімді бағалау критерийлері

Тек қана «дұрыс-дұрыс емес».

Тиімділігі мен залалсыздығының көптеген критерийлері бар.

Этиканың, моральдың, адамгершіліктің рөлі

Олар қажет емес.

Шешім қабылдауда олар өте қажет.

Тұлғаның рухани қалыптасу мүмкіндігі

Тек жекелей ғана, гуманитарлық білім беру арқылы.

Қызмет барысында әбден мүмкін және қалаулы.

 

                   

Әдебиеттер

  1. 12 жылдық білім. З.Ж. Әділбекова. ББЖК БАРИ-дің Білім берудегі менеджмент кафедрасының ағартушысы.
  2. Білім кілті. Т.З. Рысбеков, М. Өтеміс атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры, техника ғылымдарының докторы, академик.
  3. Болашақ мектептен басталады.Қазақстан мектебі 2.2003 ж.
  4. Химияға қызығу сатылап қалыптасады. Химия мектепте №4 2003ж.
  5. Мұғалім шеберлігінің айнасы. Химия мектепте №5 2003ж.
  6. Ұжымдық оқыту технологиясымен. Химия мектепте №1 2005ж.
  7. Дамыта оқыту жүйесі. Химия мектепте №2 2005ж.
  8. Химиялық ойындар. Химия мектепте №3 2005ж.
  9. Дамыта оқыту әдісін жүзеге асыру.Қазақстан мектебі 6.2002 ж
Ілмектер:Баяндама
Пікір беру