Мұғалімдер сайты
Негізгі бет / Шығармалар
1 март 2017
409
0

Ана мектебі шынымен қажетсіз болғаны ма?

 

Ана мектебі шынымен қажетсіз болғаны ма? Қазақ халқының этностық ерекшеліктерін байыптасақ,бұл халық ұрпақ сабақтастығын сақтап, алысты жақындатып, аразды татуластырып, ізетті келіннен таныған,татулықты абысыннан тапқан, дархандықты даласынан,даналықты бабасынан,пәктікті баласынан алған халық.Қазақ адамгершіліктің басы-әділдікті ту етіп, әділдіктің басы болған адалдық-ты анасынан алған.Аналар ұрпақты ұлағаттыққа баулап, дауға-дәру, жауға-қару, араздыққа-араша,татулыққа-тамыр,тазалыққа-нәр,пәктікке-пәрмен,дәстүрге-дәрмен, өн-ерге-тұлпар, көкте-сұңқар етіп тәрбиелеген.Нақтылы жазба дерек бойынша,түрік дәуірінде,Ұмай Ана мектебі жұмыстаған. Ұмай Ана мектебіндегі тәрбие туралы Орхон-Енисей ескерткіштері біршама мағлұмат береді.(Ана мектебінің кейбір ұлық ұстаз-дарының педагогикалық ой-пікірлері Батыс және Шығыс жазба әдебиеттері арқылы бізге жетті) Қазақ мектебінің басы–Ана мектебі. Оның даму тарихы тым тереңде жатыр. Ол даму тарихында Дана мектебі дәрежесіне жеткен. Қазақтың жеке ел болып, еңсе көтерген сол бір дәуірде,текті ата әулеттерінде Қарашаңырақ мектебі орнаған. Әулет, ауыл, ру,тайпа аумағында ақсақалдар мектебі ерте дәуірде қалыптасқаны тарихтан белгілі. Бұлар тіршіліктің бар саласында, өмірдің әр белесіне етене араласып, әже-ата,әке-шеше, жезде -женге мектебі аталып, қазақ қоғамында ауқымды педагогикалық іс-әрекет жүргізді,жас ұрпақты өмірге дайындады,үлгі-өнеге ұқтырды.Оларды жалпысынан Әулет мектебі деп атадық Әулет мектебі аумағында жүргізілген педагогикалық,тәлім-өнегелік тәжірибесі барысында жинақталған педагогикалық ой-сана қорын-Әулеттік мектеп педагогикасы деп отырмыз. Ана мектебінің жетілген түрі дана мектебі.Мәселен, Өскенбайұлы Құнанбай әулетінде,әулет мектебінің барлық түрі жұмыстаған. Зертеуші ғалымдар Абайдың үлгі-өнегелік мектебін-әдебиет мектебі деп атағаны белгілі.Абай атамыздың балалық шағынан үлгі-өнеге үйреніп, өсіп-өнген ортасы,азамат болып,ақыл-ойының кемелденген шағында, бар қазаққа бас ұстаз болған дәуіріндегі Құнанбай әулетінде жұмыстаған мектептердің жалпы атауын «Дана мектебі»-деп отырмыз.Себебі,сол кезеңде,Өскенбайдан ұласқан Қарашаңырақ ақсақалдар мектебі (Құнанбайдың өзі бас болған), ана мектебі(Сары апа,Зере, Ботантай,Дінасыл,Ұлжан т.б.),сауат ашу мектебі(Ғабитхан,Әуез ата бастаған), ақындық мектебі(Абай бастаған)қатарлы әулет мектебінің барлық түрі толыққанды жұмыс жасаған.Бұл мектепті жұмыстатқан ұстаздардың барлығы да дарынды адамдар еді. Сондығы болар,мектеп түлектері ылғи даналар болып шыққан. Алайда,дана мектебі-даналарды дайындау үшін құрылған жоқ. Ауыл өрендерін,жас өспірімдерді оқытып,білім беру,қатардағы адам санатына оларды қосу ниетінің нәтижесінде осындай жандар қалыптасқан.Алланың жазғаны солай болған шығар, Құнанбай әулетіне,дана ұстаздардың топтасуы тегіннен-тегін емес екен,дана мекетебінен, шынында ақылгөй дана,ақын, өнерлі ұрпақтар молынан дайындалған. Дәлірек айтқанда,әулет мектебінің дана ұстаздары тағдырдың тоғыстыруынан бір әулетке топтасса, даналар тәрбиелеуге толық мүмкіндік бар екенін дәлелдеп берген еді. Арғы қазақтарда,Ұмай ана мектебінен бұрын да ана мектебінің болғандығы туралы мәліметтер бар.Мысалы,Сақ Ана,Тұмар Ана,Зарина(Сара) қатарлы көптеген аналардың ұрпақ тәрбиелеу,оларды өмірге дайындау мектебі болған.Көне дәуірден сыр шертетін тарихи жәдігерлер мен зерттеу еңбектерінде Ана мектептерінде тәрбиелеу ісімен қатар сауат ашып,оқу ілім үйрету ісі қарқынды жүріп,тамаша табысқа жеткен.Қазақтың түпкі атасы саналатын,ғұндар заманынан әліп би,жазу-сызу болғандықтан балаларды Ана мектебінде оқыта бастаған.Қағаз өндіріп,кітап басу ісі сақтар заманында іске асырылып,бала сауатын ашатын,парақтар мен кітапшалар пайда болған.Бұлар жайында көптеген дәлелді дәйектерді келтіруге болар еді.Оған мына жағдайда мүмкіндік жоқ.Тек,Ә.Марғұлан бабамыздың белгілеген бір ауыз сөзін келтірейін.«Гоби даласында Хара-Хото деген қала болған.Ол, Езен өзенінің төменгі оң жақ жағасына,несториан үлгісімен жасалған.Мұнда кереиттер, үңгіттер(уақтар) наймандар, ойғырлар,тұрған.Онда тарса (несториан) дініне табынатын көп аббаттар, мектептер,көп үйлер болған.Бұл қаланың өзгешелігі-ерте дәуірде қолданған орхон, ойғыр,Сирия жазулары көп табылған,көлөнер бұйымдары кездескен.Шіркеу-аббаттардан қағазға,жібекке жазылған, «тарса»(икон) жазулар шыққан.Оларды түркі мен Сирия тілінде жазған керейттер, үңгіттер, наймандар, ойғырлар.» Ана мектебінің сабақтастығы үзілмей сан ғасыр бойында,қазақ тұрмысында ерекше орын алып,жүзеге асқан.Осы тәрбие мен білім берудің тәжірибесі әлі зерттеліп, зерделеніп,бүгіншгі ұрпаққа ұсынылып,келер ұрпаққа бағыт-бағдар боларлық жоба жасалынған жоқ.Тіптен,кәзіргі қазақ педагогикасында,әулет мектебі туралы айтылмайды, әрі педагогикалық арнаулы және жоғарғы мектептерде ол жайында бағдармалар немесе пәндер құрылмаған.Ешкімге еленбейтін осы педагогикалық үрдіс қазақтың сан ғасырлық тарихында ешуақта сабақтастығын үзбестен дамып,бүгінге жеткен.Ана мектебінің алғашқы ұздардарының бірнешеуін жоғарыда атадық.Тіпті «кешегі» деп айтарлық, халыққа кең танымал болып,ұлт ұстазы дәрежесіне көтерілген даңқты аналар: Домалақ ене,Бопай ханым,Фатима ханым,,Зере,Қызтумас;Нұрым,Айғаным,Ұлпан т.б.сияқты ана мектебін ұйымдастырып,жас ұрпаққа тәрбие ,білім берген аналардың үлгі өнегелері жазулы,сызулы,дайын тұрса да,оларды жаратып жатқан жан тым аз.Ұлттық тәрбиеде:«Өзімізді-өзіміз тәрбиелейміз»-деген қағида бар.Онда:«бек ұл,пәк қыз», «айдарлы ұл,тұлымды қыз»,«иманды ұл,ибалы қыз», «айбарлы ұл,ақылды қыз», «батыр ұл,батыл қыз»,«ісмер ұл,істі қыз», «ер жігіт,есті қыз»,«шешен жігіт,ақын қыз» «өрелі жігіт, өнерлі қыз»,«Қазақ жігіт,Қазақ қыз» «ұлықты ұл, қылықты қыз», «аяулы азамат,асыл жар», «Намысты ұл,өрелі қыз», «Ақылды жігіт,арлы қыз», т.б. қатарлы ұл,қыздарды өздері тәрбиелеп келгендігін, орысты,қытайды және де арабты әкеліп немесе оларға апарып тәрбиелетпегені көрсетілген.Бұл қағиданың екінші мағынасы: бала тәрбиесі,жеке дара отбасының міндеті емес әулет, ауыл,ру,тайпаның барлық мүшесіне ортақ міндет,парыз екенін көрсетеді.Сондай-ақ,бір әулеттің өзінде бала неғұрлым көп болса,тәрбие татымды болатындығын анғартады.«Өзімізді-өзіміз тәрбиелейміз»-дегені,ағасы-інісін,әпекесі-сіңлісін,үлкені кішісін тәрбиелей алады деген сенім еді.Осы негізде,көп балалы отбасын,ананы ардақтау салты өмірге келген.( «Бір баласы бардың шығар-шықпас жаны бар,екі баласы бардың арты бар да,алды бар,үш баласы бардың-Орынборда жұрты бар,төрт баласы бардың -Қарғалыда құты бар,бес баласы бардың-Қазанда қазынасы бар,алты баласы бардың -Мекержада малы бар!» «Алты ұл тапқан ананы,ханым десе болады,жеті құрсақ көтерген ананы жаным десе болады»,«Мал таппайтын еркек болмайды,құрарын айт,бала таппайтын әйел болмайды,тұрарын айт»дейді халық. «Жақсы ұл тапқан ананы жаным десе болмай ма,алты ұл тапқан ананы ханым десе болмай ма» деп ананың сол ауыр да ардақты үлесін бағалай білгендікті аңғартады. Сондықтан, «атасыз жетім- жарты жетім,анасыз жетім- бүтін жетім»,-деген.) «Бала тәрбиесі-баршаның ісі»- деген қазақ тәрбиелеу қағидасы осы негізде өмірге келіп,тұрақтанған.Осы күнде,бала өзін-өзі тәрбиелейді немесе өмірге келісімен отбасы, балабақша тәрбиелейді,олардың тәрбиелік үрдісін тереңдетіп не олардың жіберген қателіктерін жойып,мектеп қайта тәрбиелейді деген ұғым қалыптасқан. Қоршаған орта мен қауым осы шақта көмекке келу керек деген ұстаным айқын басымдылық алған.Бұл жағдай,қазақ қауымында бүгіндері жүріліп жатқан тәрбиелік амал-тәсілдерінің, іс-әрекеттер мен шаралардың ауқымынан анық аңғарылады.Олардың ортақ уәжі: «Отбасы – шағын мемлекет дейтін болсақ, әрбір отбасы құралып қоғамды, сол арқылы іргесі берік елдің негізін құрайды. Иманды, ұлтжанды отбасыларынан құралған қоғам сыртқы күштердің бүйірден келіп тиген соққысына болсын, іштен құрту пиғылындағы жымысқы әрекеттеріне болсын төтеп бере алатын күшке ие болады.»Иә,сөз жоқ,орынды пікір!Бірақ,жаттанды ой!Бүгінгі,қазақ қоғамы-иманды,ұлтжанды отбасынан құралып тұрған жоқ қой.Бұрындары бір отбасындағы тәрбиесіздік бір рулы елдің сүйегіне түскен таңба болған.Жеке жүріп адам өмір сүре алмасы белгілі.Бақытты, бейбіт елде өмір сүруді қалаған жан өз отбасының тәрбиесіне, әсіресе ұрпағының имани тәрбиесіне көңіл бөлетіні анық.«Иманды бол» деп үлкендер бата беріп жатады. Бірақ сол имандылықтың жолын үлкендер жастарға, ата-ана балаларына көрсете алып отыр ма?Мүлдем жоқ демесең де,күмілжіп қалатынымыз рас.Әулет мектебінде тәрбиенің екі түрі өте басым болған. Ол,әуелі-имандылық,екіншісі -әдептілік.Бүгінгі күнде от басында болсын,мектепте бол-сын,қоғамдық орындарда болсын жетпей тұрған,тіптен ескерілмей қалған осы екі тәрбие.Оның себебі,тәрбиелеуді «тәрбиелеу туралы білім берумен» ауыстырғандықтан болған.Имандылық пен әдептілік дағды-машық игерту арқылы бойға қонады.Жұрттың бәрі білетін, «қызға қырық үйден,ұлға отыз үйден тиым»-деген тәрбиелеу ұлттық жолы бар.Бүгінгі күндері осы «қырық-отыз үйлерің» қайда?,нелер?,кімдер? Олар тыйым қоя алып жүр ме? Ойлану, керек- ақ! Келесі ескеретін жағдай,Ана мектебі десе болды отбасы тәрбиесін көлделең тартатын ұғым қалыптасқан.Осыдан болар,имандылық пен әдептілікті игерту отбасынан басталады,отбасы тәрбиелеудің ордасы-деген данышпандық орныққан.Бала бақшаны, балалар үйін,мектептерді ана мектебінің жетілген,дамыған санатындағы «Дана мектебі» тұрпатында ұйымдастыруға болмай ма?Әрине болар еді.Күншығыстағы Япония, Корея,Қытайда осыған ұқсас мектептер бар ғой.Жоғарыда Құнанбай әулетінде жұмыс-таған дана мектебі туралы бір түйір ой айтқандағы мақсатымыз да осы болатын.Бұлай дегенде жекеменшік мектептерді көбейту керек деп ойлайтындар бар екенін білемін. Мемлекеттік мектептерді де осылай құрып,ұйымдастыру қажет.Оған мүмкіндік толық. Бүгінгі мүғалімдер,қазақтың кешегі «Дана мектептерінде» жұмыстаған аналар мен аталардан қай жағынан болсын кем емес.Пәнін де оқытып үйрете алады,үлгі-өнеге көрсетіп,дағды-машық игерте алатын қабылет бар.Тек,мектептегі оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастыруды әжептәуір дәрежеде осыған лайықтау керек.Бала бақшаның тәлім-тәрбиелік іс-әрекетін ана мектебінің үлгісіне көшірген дұрыс –ақ.Балабақшада,оларды мектепке дайындаумен бірге биязы әдеп-дағды,имани құлық мінезге баулу,талант- бейімділігін анықтауға көңіл бөлген оңды болар еді.Ал,қазақ отбасына «Ана мектебінің» ілкі түрі жаңғырып келуі керек.Ол үшін,ата-аналарға, «иманды ұл,ибалы қыз», «бек ұл,пәк қыз". «айдарлы ұл,тұлымды қыз», «намысты ұл,өрелі қыз» т.б. тәрбиелеп келген тәжіри-бесін оқытып ұқтыру дұрыс.Бұл жөнінде,АҚШ-та,Францияда,Данияда үлгілік істер көп қой.Кезінде,Ахмет Байтұрсынов:«Балалар тәрбиесін – үлкендерден бастау керек»-деп тегіннен-тегін айтпаған ғой.Білім,ғылым басқару орындары бірнеше мектепті айнал- соқтап жүріп, «Ана мектебін»(отбасын) ұмытып та кеткен сияқты. Әдебиеттер 1.Ұлы даланың ұлық ұстаздары Қарағанды 2016 2.Әулет мектебі Астана 2014 (Бұл кітаптардың электрондық нұсқасын hobdabai@microsoft.com-алуға болады) Қобдабай Қабдыразақұлы(ғалым-жазушы) ( қобдабай қ.) 01.03.17

Пікір беру